ALACAHÖYÜKLÜ ALA GEYİĞİN SIRRI -HAUTEMAL

ALACAHÖYÜKLÜ  ALA GEYİĞİN SIRRI  -HAUTEMAL

(ANADOLU ALEVİLİĞİNDE  HAUTEMAL, YEDİ HANELİ KÖY, ON DÖRT MASUMU PAK ,TEKKE VE ASİTANE  KAVRAMLARI)

Kemal SOYER-Y.Mimar

Kültür Bakanlığından  Emekli ,Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Eski Genel Müdürü

(Uyarı.Notrer onaylı telif hakları Kemal SOYER’e ait olup izinsiz olarak  başkaları tarafından  kullanılamaz,çoğaltılamaz)

 

Heutemal,Hattimullu veya Heftemal,  Anadolu yerli halklarının Sümerlerden beri kutladıkları kadim varoluş ve yeni yıl bayramının Zazaca adıdır. Kuzey yarım kürede İlkbaharın  ve yeni yılın başlangıcı olarak kabul edilen  21 Martta dünya  güneşe karşı 23 derece eğilir ve güneşin ışınları kuzey yarım küreye dik olarak düşer . Şubat ayındaki cemrelerle döllenen toprak  bağrındaki varlık alemiyle birlikte yeşermeye başlar.Güneş ve dünyanın varoluşundan beri süregelen   bu kozmik olay,Sümerlerce   “ZAG-MU-KU” ,Akadca  Akitu , Hititlerce  “AN.TAH. SUM. SAR”  ,Zazaca HAUTEMAL  ,halk kültüründe Farsça kökenli  Nevroz ve  Türkçe Çiğdem Bayramı gibi adlarla anılmıştır.

Kadim zamanlardan beri bilinen  ekinoks veya dönencelerden sonbahardaki kuzey yarım küre halklarınca Güneş Tanrısı’nın yer altına inişi, ilkbahardaki ise yer üstüne çıkışını konu alan  DUMUZİ ve  İNANNA gibi   kadim mitoslarla anlatılmıştır. Dumuzi adı, Zazaca “dumu”  veya “doman” temelli   çocuk, “Zİ” ise “ziya” kavramı gibi parlak ile  yaşam, “ZA” hecesi  ise insan ve doğmak anlamı taşır ve Dumuzi’ye genelde “sadık oğul” manası verilmiştir. Sümer mitosunda  güneşi temsilen yer altına inen Dumuzi, İnanna’nın kız kardeşi olan  Yeraltı Tanrıçası Ereskigal tarafından  tutsak edilir.Eşi İnanna onu kurtarmak amacıyla yer altına iner ve onun altı ay süreyle yer üstüne çıkışı karşılığında  yer altında  altı ay tutsak kalmayı kabul eder. Dumuzi’nin veya Güneş Tanrısı’nın 21 Martta kuzey yarım küreye doğuşu Tanrı İLU-ALİ,güneşin Hattice ESTAN ve güneşin sembolü olan aslanın ŞİR adlarıyla Alevi halk kültürü ve inançlarında Ali Şir-i Yezdan’nın doğum günü olarak kabul edilmiştir. Bu kozmik olayın Arabistanlı Ebu Talibin oğlu Ali ile hiç bir ilişkisi yoktur.Arap Ali Anadolu Aleviliğinin asimilasyonu amacıyla Sümer-Alevi   Tanrısı EL’in-Yeşil Elli Hünkarın bilinebilen tüm nitelik ve işlevleriyle tanrılaştırılmaya çalışılmıştır.

Anadolu uygarlıklarında dünyanın atası olarak Güneş, Tanrı-Tanrıça  niteliğiyle Sümerce d.UTU,(dingir UTU),tanrıça olarak AYA, Akadca D.UTU , Asurca ŞAMAŞ,  Hurrice güneş ŞİMEĞİ ve Tanrıça HEBAT, Luvice TİWAT,Palaca TİYAZ, Hattice Vurusemu ve ESTAN,Hititçe İSTANU , Güneş Tanrıçası ARİNNA ve HEBAT adlarıyla anılmış,bu adlar Alevilikte TİJİ,ŞEMS,ŞEMIG-A HEQİ-ŞEMIGA ANA FADİMA,DİVİTA ALİ, ALİ ESTAN, ALİ ŞİR-İ YEZDAN ve EZDA gibi formlarla yaşayarak günümüze ulaşmıştır.

HEFTEMAL  veya HAUTEMAL  kavramı  Sümerce yıldız-insan  belirteci “MUL-LU”  temelinde yedi yıldız tanrı, yedi  çocuk ve  yedi hane  anlamına geliyor. İnsanın yaratılışıyla ilgili Sümer mitosunda   Tanrıça Nammu Tanrı Enki’ye  doğum tanrıçalarıyla birlikte LULU denilen  insanı yaratma görevi verir.Bir kaç deney sonucunda  tanrıçalara yüklenen tohumlarla yedi kız ve yedi erkek çocuk yaratılır.Hava  Tanrısı Enlil’in nefesiyle canlanan bu  çocukların  yedisinin varoluşuna   “Hautemal-u Kıj(Haut DUMULU=7 insan)”, diğer  yedisine   ise “Hautemal-u Pil” denilir.Ancak, buradaki çocuklar sadece  LULU denilen  insandan  ibaret  değil, aynı zamanda güneşin ilk yaratıları olarak Zazaca “Huriki” denilen   gezegenlerini de kapsamaktadır.Halk inançlarında yer alan “Tanrı yarattı yedi kat gök ile yedi kat yer“ deyimi  bu içeriği kavratıyor. Hautemul kavramına konu   bu on dört çocuk Alevilikte günahsız ,saf  ve temiz anlamına gelen “On dört Masum-u Pak” sanıyla anılmaktadır.  Sümerler bu çocuklardan  çoğalan insanlığı “DUMU. LU. ULU.LU “ kavramıyla tanımlamış, kavram zamanla LULU, DIMILİ  ve ATMALI gibi  formlara girmiştir. Anadolu’nun Sümer –Hatti,Hitit ve Hurri kökenli  LOLAN, DIMILİ ve ATMALI gibi  halkları adlarını bu temelden almaktadır. Böylece HAUTEMAL Bayramı  ilkbahar ekinoksuyla birlikte güneşin, gezegenlerin ve insanın varoluşunu da kapsamaktadır.

Fırat –Dicle arası toprakların asli sahibi olan LULU-DIMILİ halk adı, Fırat’ın Id.MALA adıyla aynıdır. Fırat Nehri , Murat , Karasu ,Köşker,Kızılca ve Heftreng  adlı kollarıyla  DUMLU BABA , ALİ DAĞI ve BİNGÖL   Dağlarından doğmaktadır.Sümer  dönemi silindir mühürlerinde Su ,Bilgelik ve Toprak Tanrısı ENKİ, kollarından ırmaklar akan DUMLU BABA ve Serçeşme Tanrı olarak tanımlanmış, Ugarit kökenli çivi yazılı belgelerde Tanrı Baal’ın babası olan TANRI EL’in Fıratın kaynağında durduğu belirtilmiştir.(Bkz.ALİ’nin SIRRI başlıklı yazımız)

Hattilerin Alacahöyükten çıkan geyik(Ali-LULUMAS) ve boğa (GUD ALU) donlu tanrıları hırkalarındaki kozmik halkalarla Ali Geyik, Hırka Dağı, “ HATTİ  MUL-LU” ,Hautemal, yedi habbe,yedi kazan,yedi çeşme, yedi göl  ve” On dört Masum-u Pak” gibi bir dizi kavramla yüklüdürler. Zazaca Evliya Bineği de denilen geyik kavramı “Hereqa ALİ “dir. Geyik donlu tanrının hırkasındaki  herekli halkalarla habbeler Bektaşi Babalarının yakalarına asılan yedişer habbeyle(üzüm imgeli iri boncuklar)  sembolize edilmiş,  Hautemal törenlerinde  buluşan halk, kuş burnu dallarından yapılan hozire denilen burmalı çemberler ile Hacıbektaş’taki gibi delikli taş  çemberlerden geçerek yeniden doğuş ritüelleri uygulanmıştır.Hozire denilen burmalı çemberler ile delikli taştan geçme ritüellerinin en eski modellerinden biri  Ankara Sıhhıye Meydanında sergilenen burmalı çemberden geçen geyik ve iki boğa heykelidir.

 

Sıhhıye’de  Hatti Heykeli

Dersim,Varto vb. Alevi yörelerinde yaşamaya devam ettiği gibi, Aleviler Hautemalda kazan dibinden aldıkları isle Geyik ALi’nin sırtındaki (+) evreni sembolü  sırtları ve alınlarına çizer , sabah erkenden   mührü bozulmamış yedi çeşmeden su alarak yıkanır,evlerine ve hayvanlarına serperek bir nevi arınma  ve bereket rütüelleri uygularlardı.Bu tür ritüellerin öğreti kaynağı Alacahöyüklü Ala Geyiğin hırkasındaki kozmik yazılardır. Ankara Sıhhıye Meydanında sergilenen Hatti Kursunda burmalı çemberden geçen geyik ve boğalar evrenin ve varlık aleminin varoluşunu kavratmaktadır. Aşağıdaki Geyik donlu ALİ ‘nin  hırkasında yer alan kozmik çemberlerin  halk dilindeki adı  “Feleğin çemberi”dir. Bektaşilikteki kutsal geyik Ali adıyla Tanrı EL’i-Yeşil elli Hünkar Hacı Bektaş-ı Veli’yi ,aslan ise güneşi  sembolize etmektedir. Hatti-Hitit kökenli bu tür sembolik anlatımlar Hacı Bektaş-ı Veli’nin aslan ve ceylanlı tablosuyla özetlenmiştir.

 

ALACAHÖYÜK .TEK AYAK ÜZERİNDE DARA DURAN TANRI

İ.Ö.2100-2000

HÜNKAR HAZZİ  BOĞE TİJİ BAALİ

ÜÇ CAN BİR CEM-HÜNKAR VARLIĞI

Aslan ve Geyik Hatti ve Hititler Dönemi Gök ,Hava ,Su ve Toprak tanrılarının  ad sembolleridir.Kucağındaki Hatti Geyiğiyle tanrının adı ALİ ve Hızır Lale, aslanla Ali Şir-i Estan’dır.

.

HACI BEKTAŞ-I VELİ AŞ EVİ  OCAĞINDA TANRI SEMBOLÜ GEYİK BAŞI VE KARA KAZAN

HATTİ GÜNEŞİ

 

EZİDİ SEMBOLÜ

Ezidilerin Melek-i Taus dedikleri kuş Hatti Güneşi’ni  sembolize etmektedir. Taus adı, güneşin Zazaca Tiji,Sümer ve Akatça UTU Sİ ve Plalaca Tiyaz adlarından kaynaklıdır.

Hattilerde Güneş Tanrısı’nın adı ESTAN,Hititçe İSTANU,Sümerce tanrıların yaratma evinin adı DUKU’ dur. Yedi Hane anlamına gelen Hautemal ile DUKU adları , Anadolu Alevilerinin Tanrı Makamı  Olan Hacı Bektaaş-ı Veli Dergahı’nın  “Tekke” şeklindeki adı ve  Sulucakarahöyük’ün   sembolik “Yedi Haneli Köy ”sanıyla   yaşamaktadır.Tanrı Makamının ASİTANE adı ise Hattice Güneş Tanrısı ESTAN ‘dan kaynaklıdır. Hacı Bektaş İlçesinde  Beştaşlar denilen  kutsal yerde beşi bir arada,ikisi beşli gruba çok yakın yerde  olmak üzere toplamda  yedi taş vardır. Bu sembolik  beş ve yedi taşlar Sümerlerce efendi  sanı Bel veya   Belum  olan  Nefes Tanrısı  EL veya  Enlil’in de sembolleridir.Bu içeriklerle Hacı Bektaş ASİTANESİ Sümer , Hatti ,Hitit ve Hurri kökenli Anadolu-Mezopotamya halklarının ateş,hava , su ve toprak tanrılarına konu  Tanrı EVİ işlevindedir.

Anadolu-Mezopotamya kadim halklarınnın bir diğer Tanrı Makamı da Kuzey Iraktaki  Laleş adlı yerleşmededir. İlk insan LULU  temelli  Laleş-e Nurani ‘yi dini merkez edinen halkın   Ezidi adı    Hatti Güneş Tanrısı ESTAN’dan kaynaklıdır. Avrupa’dan Anadolu’ya gelen Kürtlerden farklı olarak Hatti-Lulubi kökenli  olan Ezidilerin  Tanrı Makamı olan Laleş-e Nurani  Dergahı  Anadolu Tanrısı Hadad’a adanmış olup,bu nedenle kurucusunun adı Hadad adının Adat veya Addu formuyla tanımlanan Şeyh Adi’dir.

Ezidilerin tavus kuşlu güneş sembolü  Hatti Güneşi’nin farklı bir uyarlaması olup,bayraklarındaki 21 ışınlı güneş ise 21 Martta başlayan İlkbahar ekinoksunu sembolize etmektedir.

 

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir